زه د ابن خلدون د تجربو محصول د حکومتي چارواکو لپاره نه، بلکې د ځوانانو د پوهولو او عمل کولو لپاره په دې لیکنه کې خپروم. ځکه زموږ یوه کمزوري دا هم ده چې خپل ځانونه له هر ډول مسوولیت څخه بري ګڼو او فکر کوو چې د مسوولیت بار او ملامتي د بل چا پر سر او اوږو په ور اچولو به زموږ ستونزې حل شي. خو دا هسې خیال دی، ځکه چې د هېواد او خاورې هره وړه او غټه پېښه او ستونزه موږ اغېزمنوي. نو ځکه موږ باید په هر حالت کې د خپلې ټولنې سره همګامه اوسو.

د دولتونو زوال: د عدالت له کمزورۍ نه د «عمران» تر ویجاړۍ پورې

د ابن خلدون د نظریې په رڼا کې

شاوخوا اووه سوه کاله مخکې، مسلمان متفکر او ټولنپوه ابن خلدون (Ibn Khaldun) په خپل ستر اثر «المقدمه» کې داسې اصول بیان کړل چې نن یې هم ټولنپوهنه او سیاسي فلسفه تاییدوي. هغه دولتونه د یوه ژوندي موجود په څېر ګڼي چې د پیدایښت، ودې، ځواک، زوال او فنا مرحلې لري.

د هغه یو مشهور اصل دا دی:

«الظلم مؤذن بخراب العمران»

یعنې: ظلم د تمدني جوړښت د ویجاړۍ زنګ دی.

۱. زوال ناڅاپي نه وي — له دننه پیلېږي

ابن خلدون ټینګار کوي چې دولتونه عموماً د بهرني یرغل له امله نه، بلکې د داخلي کمزورۍ له کبله نړېږي.

زوال هلته نه پیلېږي چې د توپ غږ واورېدل شي، بلکې هلته پیلېږي چې:

عدالت کمزوری شي.

قانون تبعیضي شي.

اصول د شخصي ګټو قرباني شي.

کله چې قانون د ټولو لپاره یو شان پاتې نه شي، د دولت اخلاقي مشروعیت کمزوری کېږي.

۲. د عیش او عشرت پړاو

ابن خلدون د دولتونو د ژوند پړاوونه تشریح کوي. د ځواک له پړاو وروسته، حاکمه طبقه ورو ورو:

له ساده‌ګۍ لرې کېږي.

په عیش او عشرت عادت کېږي.

د قربانۍ او زحمت روحیه له لاسه ورکوي.

نوی نسل اسانتیا خپل حق ګڼي او زحمت بار بولي. نظم ظاهراً موجود وي، خو اخلاقي روح یې ضعیف شوی وي. دا هغه مرحله ده چې دولت ظاهراً قوي ښکاري، خو بنسټونه یې دننه له منځه تللي وي.

۳. ظلم: یوازې ښکاره جبر نه دی

ابن خلدون ظلم یوازې فزیکي زور نه ګڼي، بلکې هر هغه انحراف ظلم بولي چې د عدالت توازن ګډوډ کړي، لکه:

نااهل ته د منصب سپارل او اهل څنډې ته کول.

د وړتیا (Merit) پر ځای د اړیکو حاکمېدل.

زورور له احتسابه معاف او کمزوری مجازات کېدل.

د رښتیا ویونکي انزوا او د چاپلوس نږدې کېدل.

کله چې خلک باور له لاسه ورکړي چې عدالت به عملي شي، نو پر دولت اعتماد ماتېږي. او چې باور مات شي، نظام یوازې په اسنادو کې پاتې کېږي، نه په زړونو کې.

۴. د «عمران» یا آبادۍ مفهوم

ابن خلدون «عمران» یوازې ودانۍ او ښارونه نه بولي، بلکې ټولنیز نظم، اقتصادي تعامل، اخلاقي توازن او سیاسي مشروعیت ټول د عمران برخه ګڼي.

کله چې ظلم عام شي:

د علم او عقل خاوندان څنډې ته کېږي.

امانتدار خلک ناهیلي او چوپ پاتې کېږي.

چاپلوسي او ګټه‌پالنه عادي کېږي.

د حق او باطل ترمنځ کرښه تته کېږي.

ګډ هویت کمزوری کېږي او ډله‌ییزه تفرقه زیاتېږي.

په دې حالت کې ماڼۍ ولاړه وي، خو بنسټونه یې لړزېږي.

۵. ټولنیز باور: د دولت پټه ستنه

ابن خلدون په غیر مستقیم ډول هغه څه بیانوي چې معاصر سیاسي نظریات یې «ټولنیزه پانګه» یا (Social Trust) بولي.

دولت یوازې په اساسي قانون نه درېږي، بلکې په:

باور

عدالت

اخلاقي مشروعیت

ولاړ وي.

کله چې عدالت له منځه ولاړ شي، خلک د ګډ نظام پر ځای د شخصي بقا لارې لټوي. همدلته د دولت وحدت ماتېږي.پ

۶. معاصر تطبیق

د ابن خلدون نظریه تاریخي نه، بلکې ساختاري ده؛ یعنې هر وخت او هر ځای تطبیق کېدای شي. که:

عدالت کمزوری شي

وړتیا قرباني شي

اخلاق سیاسي شي

قانون تبعیضي شي

نو زوال د وخت مسئله ګرځي، نه د امکان.

 پایله!

اصلاح یوازې له پاسه نه راځي.

که زوال له پورته پیل شي، اصلاح ډېر ځله له ښکته راپاڅېږي.

موږ باید وپوښتو:

ایا موږ په خپل محدود چاپېریال کې عدالت مراعتوو؟

ایا موږ د وړتیا ملاتړ کوو، که څه هم زموږ د ګټې خلاف وي؟

ایا موږ د حق ترڅنګ درېدو جرئت لرو؟

ځکه:

عدالت یوازې له محکمو نه راځي، له کردار راولاړېږي.

دولت یوازې په قوانینو نه ټینګېږي، په اخلاقو ټینګېږي.

ملتونه یوازې په شتمنیو نه پیاوړي کېږي، بلکې په باور ولاړ وي.

پایله

د ابن خلدون تحلیل موږ ته دا راښيي چې د دولتونو زوال یو تدریجي داخلي بهیر دی.

ظلم، تبعیض او اخلاقي کمزوري د «عمران» بنسټونه ورو ورو نړوي.

که رښتینی بدلون غواړو، باید عدالت، دیانت او مسوولیت په خپل ذات کې ژوندی کړو؛ ځکه چې تمدنونه یوازې د تورو له ګوزار نه، بلکې د عدالت له کمزورۍ نړېږي.

په یاد وساتئ چې یوازې بې‌طرفانه قضاوت ارزښتمن دی، د قضیو او پېښو په مقابل کې بې‌طرفه پاتې کېدل لکه د مبارزې په ډګر کې له جګړې پرته دښمن ته تسلیمېدل معنا لري.

ښه ژوند جوړېږي، سوله او امن په زور ټینګېږي او پرمختګ انرژي کارولو ته اړتیا لري. هېڅوک تاسو ته هېڅ ښه شی وړیا نه درکوي او نه مو هم په دې خاطر په ارام پرېږدي چې تاسو عاجز او بې‌غرضه خلک یاست.

زموږ بریا؛ زموږ په یووالي او زحمت ایستلو کې ده چې د هوښیارتیا تر چوکاټ لاندې عملي شي.