د تېرو بحثونو له مخې، که زموږ احساسات، خاطرې او رواني تجربې زموږ له اعمالو، نیتونو، انتخابونو او شخصیت سره ژوره اړیکه لري، نو مهمه پوښتنه دا ده چې څنګه داسې ژوند وکړو چې هم زموږ اوسنی ژوند له سکون، معنا او رضایت څخه برخمن وي او هم مو د آخرت لپاره د فوز او فلاح بنسټ جوړ کړي.

د اسلام له نظره د انسان د ښه ژوند هدف یوازې مادي هوساینه او لنډمهاله خوښي نه ده؛ بلکې د الله تعالی رضا، د زړه سکون، سالم اخلاق، د خلکو خیر او د آخرت فلاح هم پکې شامل دي. قرآن د زړه د حقیقي سکون سرچینه د الله په یاد کې بیانوي (الرعد: ۲۸). همدارنګه د ایمان او صالح عمل په پایله کې د «پاک او ښه ژوند» یادونه کوي (النحل: ۹۷).

ښې خاطرې او سالمې تجربې جوړول

انسان باید په شعوري ډول داسې تجربې زیاتې کړي چې د هغه په حافظه، احساساتو او شخصیت کې مثبتې اغېزې پرېږدي. له کورنۍ او نورو خلکو سره مینه او ښې اړیکې، زده کړه، خدمت، مرسته، د طبیعت او ښکلا مشاهده، تفکر او د نعمتونو شکر د داسې تجربو مهمې بېلګې دي.

یوازې د ځان لپاره د ژوند کولو بلنه کافي نه ده؛ بلکې د خیر، تعاون او احسان روحیه باید پیاوړې شي. له همدې امله، هره ښه اړیکه، هره مرسته او هر صادقانه خدمت کولی شي د انسان د اوسني رواني ژوند ترڅنګ د هغه د شخصیت په جوړولو کې هم برخه واخلي.

د سالم شخصیت جوړول

تر ټولو مهمه خبره یوازې دا نه ده چې انسان کله ناکله ښه کار وکړي، بلکې دا ده چې په تدریج سره ښه انسان جوړ شي. تکرار شوي اعمال په عادتونو بدلیږي، عادتونه د شخصیت په جوړښت کې برخه اخلي او شخصیت بیا د انسان پر راتلونکو انتخابونو او سرنوشت اغېز کوي.

رښتینولي، عدالت، امانت، صبر، تواضع، مهرباني، رحم، مسؤلیت‌پذیري او د نورو د حقونو رعایت د سالم شخصیت مهم عناصر دي. قرآن د مؤمنانو په اخلاقو کې صبر، غوسې کنټرولولو، عفوې او احسان ته ځانګړی مقام ورکوي (آل عمران: ۱۳۴).

پدې لیدلوري کې، شخصیت جوړونه یوازې رواني پرمختګ نه دی؛ بلکې اخلاقي او ایماني مسؤلیت هم دی. انسان باید هڅه وکړي چې د هغه داخلي شخصیت او ظاهري عملونه یو له بل سره همغږي وي.

له تېرو تېروتنو او بدو خاطرو سره سالم چلند

بده خاطره تل یوازې په هېرولو نه اصلاح کېږي. انسان باید له خپلې تېرې تجربې څخه زده کړه وکړي، د هغې اخلاقي معنا درک کړي او که اړتیا وي، د اصلاح لپاره عملي ګام واخلي.

که انسان تېروتنه کړې وي، د اسلام لومړی لارښود توبه ده: د تېروتنې منل، پښېماني، له الله تعالی څخه بښنه غوښتل او د بیا نه تکرار هوډ. قرآن د رښتینې توبې امر کوي (التحریم: ۸) او د الله له رحمت څخه د ناامېدۍ مخه نیسي (الزمر: ۵۳).

که د انسان د تېروتنې له امله بل څوک زیانمن شوی وي، یوازې داخلي پښېماني کافي نه ده. د امکان تر حده باید بخښنه ترې وغوښتل شي، حق ادا او زیان جبران شي. په دې توګه، تېروتنه د انسان د شخصیت د تخریب پر ځای د اصلاح او ودې سرچینه کېدای شي.

تر دې هم لوړ پړاو دا دی چې انسان خپله تېروتنه د نورو د ساتنې لپاره په یوه مثبت درس بدله کړي؛ یعنې هغه تجربه د دې سبب شي چې نور خلک له ورته زیان څخه وژغورل شي.

بخښنه او د زړه پاکوالی

کله چې له موږ سره ظلم یا بد چلند شوی وي، د هغې خاطره کېدای شي اوږد مهال زموږ احساساتي ژوند اغېزمن  او زیانمن کړي. که انسان کینه او غوسه په دوامداره توګه له ځان سره وساتي، نو په یو ډول تېر وخت په خپل اوسني ژوند باروي.

اسلام د ظلم منل نه غواړي؛ او عدالت خپل ځای لري. خو له عدالت سره یوځای عفوې او اصلاح ته ترجیح ورکوي، (النور: ۲۲؛ الشورى: ۴۰).

نو بخښنه د ظلم تایید نه دی؛ بلکې په مناسبو شرایطو کې د کینې له رواني بار څخه د ځان خلاصول، د زړه پاکول او د اصلاح لپاره د پراخ راتلونکي پر لور حرکت کول دي.

له خپل وجدان سره حساب

انسان د خپلو اعمالو مسؤل دی. له همدې امله، هره ورځ له ځان سره حساب کول د شخصیت د اصلاح مهمه وسیله ده. انسان کولای شي له ځان څخه وپوښتي:

• ایا نن مې د خیر او تعاون کوم کار وکړ؟
• ایا کوم بل انسان ته خو مې زیان ونه رسوه؟
• که مې زیان رسولی وي، ایا د اصلاح هڅه مې کړې ده؟
• ایا زما نیتونه او اعمال زما له ارزښتونو او ایماني اصولو سره برابر وو؟
• که نن زما د ژوند وروستۍ ورځ وای، ایا د خپلو مهمو انتخابونو څخه به راضي وم؟
• د آخرت لپاره مې څه وړاندې کړي دي؟

قرآن انسان ته د ځان‌محاسبې دا اصل وړاندې کوي چې هر نفس دې وګوري چې د سبا لپاره یې څه وړاندې کړي دي (الحشر: ۱۸). دا «سبا» په انسان کې د دنیوي او آخروي مسؤلیت احساس پیاوړی کوي.

نتیجه: د انسان حقیقي دوام په څه کې دی؟

انسان یو پیچلی موجود دی، چېه بدن یې د ژوند په اوږدو کې په دوامداره توګه بدلېږي؛ حجرې له منځه ځي، نوې حجرې جوړېږي او د بدن بېلابېلې برخې په بېلابېلو سرعتونو سره نوي کېږي. خو له دې فزیکي بدلونونو سره سره، انسان د خپل ځان د نسبتاً دوامدار «زه» احساس لري؛ خپل تېر یادوي، تجربې سره نښلوي، راتلونکی تصوروي، ارزښتونه جوړوي او د خپلو انتخابونو مسؤلیت احساسوي.

له همدې امله، د انسان د دنیوي دوام بحث یوازې د بدن د مادي اجزاوو د پاتې کېدو بحث نه دی. حافظه، شعور، احساسات، اړیکې، ارزښتونه، عادتونه، نیتونه، انتخابونه او اخلاقي شخصیت د انسان د شخصي هویت په دوام کې مهم رول لري.

خو له اسلامي نظره باید دلته یو مهم توپیر وساتل شي: د شخصیت او حافظې دوام په خپله د آخرت د بقا علمي ثبوت نه بلکې یو مثال دی. د انسان اخروي بقا د حجرو په فزیکي پاتې کېدو نه، بلکې د الله تعالی په قدرت، وحی او د قیامت په الهي وعده ولاړه ده. قرآن په څرګنده توګه د انسان د بیا راژوندي کېدو امکان او حقیقت بیانوي (القیامة: ۳–۴؛ یس: ۷۸–۷۹).

له همدې امله، د انسان د دنیوي او اخروي ژوند ترمنځ اړیکه باید داسې وپېژندل شي: انسان په دنیا کې د خپل شعور، نیت، انتخابونو او اعمالو له لارې خپل شخصیت جوړوي؛ دغه اعمال د هغه د اخلاقي هویت برخه کېږي؛ او په آخرت کې به انسان د خپلو اعمالو نتیجه ویني (الزلزلة: ۷–۸).

نو انسان باید داسې ژوند وکړي چې خپلې ښې تجربې او خاطرې زیاتې کړي، له تېروتنو زده کړه وکړي، صادقانه توبه وکړي، د نورو حقوق ادا او زیانونه جبران کړي، خپل وجدان ژوندی وساتي، له کینې او ظلم څخه ځان وساتي او د مینې، خیر، عدالت، تعاون، رحم او خدمت له لارې خپل شخصیت لوړ کړي.

په دې ډول، د انسان حقیقي دوام دوه بېلابېلې، خو سره تړلې سطحې لري: په دنیا کې د شعور، حافظې، اړیکو او شخصیت نسبي دوام؛ او تر مرګ وروسته د شخصي وجود اخروي دوام. لومړی د انسان د رواني او اخلاقي هویت مسئله ده، خو دوهمه د الله تعالی د قدرت، قیامت او آخرت د وحیاني حقیقت موضوع ده.

نو د بدلېدونکي بدن تر شا انسان یوازې یو فزیکي موجود نه دی؛ بلکې یو با شعوره، اخلاقي او مسؤل شخص دی چې په دنیا کې خپل شخصیت جوړوي او په آخرت کې د خپل ژوند او اعمالو له نتیجو سره مخامخ کېږي، او همدغه نتیجې یې د نهایي سرنوشت په تعین کې مهم رول لري. دا ټول بحث په دې ډول رالنډولای شوو:

بدن بدلېږي ← شعور تجربه کوي ← حافظه او احساس جوړېږي ← نیت او انتخاب رامنځته کېږي ← عمل او عادت شکل نیسي ← شخصیت او اخلاق جوړېږي ← دنیوي مسؤلیت او حساب رامنځته کېږي ← د مرګ او برزخ مرحلې راځي← انسان بیا راژوندي کې/ي → د آخرت عادلانه محاسبه کېږي ← ابدي سرنوښت ټاکلی کېږي.