هر وقت این کتاب را به یاد میآورم، اولین چیزی که در ذهنم زنده میشود، صحنهی بادبادک نیست. تصویر سادهتری است و شاید تلختر: پسری پشت دیوار ایستاده و فقط نگاه میکند، در حالی که دوستش، یا شاید بهتر باشد بگویم برادرش، در سکوت رنج میکشد. همین سکوت بود که باعث شد این کتاب برای من بیشتر از یک قصه، به یک سؤال تبدیل شود.
خالد حسینی این رمان را داستان گناه و بازگشت نوشته است. اما هرچه بیشتر به آن فکر میکنم، بیشتر آن را داستان کسانی میبینم که هیچوقت فرصت نداشتند خودشان حرف بزنند. حسن حتی در عنوان کتاب هم نامی ندارد، اما بدون او اساساً این داستان شکل نمیگرفت. برای من او نماد هزاران انسانی است که در سرگذشت افغانستان همیشه در حاشیه ماندهاند؛ آدمهایی که فداکاری کردند، وفادار ماندند و بار بسیاری از رنجها را به دوش کشیدند، اما کمتر کسی صدای خودشان را شنید.
در همان جلسهی نقدی که داشتم، یک نفر پرسید: اگر خود حسن این داستان را روایت میکرد، چه چیزی فرق میکرد؟ نشستم فکر کردم و به نظرم رسید که شاید همهچیز فرق میکرد. دیگر رنج او فقط وسیلهای برای بیدار شدن وجدان امیر نبود؛ خودِ آن رنج به محور اصلی داستان تبدیل میشد. دیگر وفاداریاش را فقط بهعنوان یک فضیلت زیبا تحسین نمیکردیم. شاید از خود میپرسیدیم: چرا او هیچوقت فرصت نداشت چیزی جز وفادار بودن باشد؟ حتی همان صحنهی تلخ کوچه، که در کتاب بیشتر نقطهی آغاز گناه امیر است، اگر از زبان حسن روایت میشد، دیگر فقط اتفاقی برای پیش بردن داستان یک نفر دیگر نبود. تبدیل میشد به تجربهی خود او، با تمام ترس، تحقیر و رنجی که در آن لحظه با خود حمل میکرد.
برای فهم بهتر این کتاب، فکر میکنم باید کمی هم از خودِ سرگذشت هزارهها گفت، چون حسن فقط یک شخصیت خیالی نیست. او بازتاب بخشی از یک واقعیت تاریخی است. هزارهها برای بیش از صد سال یکی از ستمدیدهترین گروههای افغانستان بودهاند. در زمان امیر عبدالرحمان خان، بخش بزرگی از هزارهها در جنگها و سرکوبها از بین رفتند یا به بردگی گرفته شدند. زمینهایشان از دستشان گرفته شد و بسیاری مجبور شدند خانه و سرزمین خود را ترک کنند. این بخش از سرگذشت افغانستان کمتر در روایتهای رسمی و کتابهای درسی دیده شده و بیشتر از زبان دیگران نقل شده است، نه از زبان خودِ هزارهها.
همین نابرابری تاریخی تا امروز هم در زبان روزمره باقی مانده است. کلماتی مثل «موشخور» و چند لقب توهینآمیز دیگر، که در گذشته و حتی امروز در بعضی جاها برای تحقیر هزارهها به کار میرود، بخشی از همین میراث تلخ تبعیض است. چیزی که برایم جالب بود این است که حسینی، با اینکه خشونت علیه هزارهها را در رمان نشان میدهد، از بسیاری از همین کلمات رکیکی که در واقعیت جامعهی افغانستان رایج بودهاند استفاده نکرده است. شاید این انتخاب عمدی بوده، شاید هم میخواسته کتاب برای خوانندهی خارجی قابلخواندنتر باشد. اما در هر صورت همین انتخاب باعث میشود شدت واقعی تبعیضی که هزارهها با آن روبهرو بودهاند، کمی کمرنگتر از آنچه واقعاً بوده به چشم بیاید.
به نظرم دقیقاً همینجاست که کتاب، بدون اینکه خودش بخواهد، تبدیل به یک آیینهی ناقص از سرگذشت هزارهها میشود. سالهاست سرگذشت این مردم، درست مثل سرگذشت حسن، بیشتر از زبان دیگران گفته شده تا از زبان خودشان. در روایتهای رسمی، در کتابهای تاریخ و حتی در همین رمانی که قرار بود صدایی برای افغانستان باشد، هزارهها اغلب کسانی هستند که دربارهشان حرف زده میشود، نه کسانی که خودشان فرصت حرف زدن دارند.
فکر میکنم برای ما بهعنوان نسل امروز، این نکته مهم است که این سکوت هنوز کاملاً شکسته نشده است. ما در زمانی زندگی میکنیم که دسترسی به آموزش نوشتن و رسانه بیشتر از هر زمان دیگری است، اما هنوز بسیاری از روایتهای هزارهها را از زبان دیگران میشنویم، نه از زبان خودشان. شاید مسئولیت نسل ما همین باشد که بهجای پذیرفتن روایتهای آماده و سادهشده، فضایی ایجاد کنیم که صاحبان اصلی این سرگذشت بتوانند خودشان حرف بزنند. خواندن دقیق و نقادانهی کتابی مثل بادبادکباز میتواند یکی از همین فضاها باشد. هدف این نیست که ارزش ادبی کتاب را نادیده بگیریم. مساله این است که از خود بپرسیم: در این داستان چه کسی اجازهی حرف زدن داشته و چه کسی نداشته است؟
شاید بعضیها بگویند این فقط یک رمان است و نباید آن را بیش از حد جدی گرفت. اما به نظرم دقیقاً همینجاست که ادبیات اهمیت خودش را نشان میدهد. یک داستان ساده، حتی بدون اینکه قصد سیاسی داشته باشد، میتواند همان نابرابریهای واقعی جامعه را در خودش بازتاب دهد و حتی ناخواسته دوباره تولید کند. کسی که قدرت روایت کردن دارد، معمولاً در مرکز میماند و کسی که این قدرت را ندارد، حتی در مهربانترین داستانها هم ممکن است در حاشیه باقی بماند.
برای من بزرگترین درس این کتاب همین است. نه آن جملهی معروف که راهی هست که دوباره خوب شد، بلکه آن سؤال خاموشی که هیچوقت مستقیم گفته نمیشود: چه کسی حق دارد قصه را بگوید و چه کسی فقط باید در قصهی دیگران زندگی کند؟ شاید همین است که بادبادکباز را از یک رمان محبوب به متنی تبدیل میکند که هنوز سالها بعد از خواندنش، آدم را وادار به فکر کردن میکند؛ نه به خاطر جوابی که میدهد، بلکه به خاطر سؤالی که هیچوقت کامل جواب نمیگیرد. و شاید کار نسل ما همین باشد: اینکه این سؤال را زنده نگه داریم.
دیدگاهها (0)
ارسال دیدگاه