کتاب‌ها در اسکرین‌ها؛ آنجا که «نادانی توانایی است»

برای اینکه بتوانم از نشخوار ذهنی‌ام فرار کنم، به خواندن مقاله‌ای از «رز هوروویچ» پناه بردم. او ادعا می‌کند: «پایان دوران کتاب‌خوانی فرا رسیده است.» جامعه‌ی هدف او آمریکا را شامل می‌شود و مخاطبانش نیز بیشتر آمریکایی‌ها هستند. او می‌گوید ما به عصر باسوادی رسیدیم و حالا دوران پساسوادی را تجربه می‌کنیم. کودکان ما دیگر بیشتر از داستان‌های کودکانه، به تبلت‌های‌شان اعتیاد پیدا کرده‌اند. بزرگ‌سالان ما کمتر برای لذت به کتاب‌خوانی رجوع می‌کنند و بیشتر به سرگرمی‌هایی مشغول‌اند که قبلاً از طریق تلویزیون‌های خانه‌ی‌شان پخش می‌شد و حالا آن را در جیب‌های‌شان و روی اسکرین‌های موبایل‌شان دارند.

راست هم می‌گوید. آخرین کتابی را که کامل خوانده‌ام، ماه‌ها پیش بود. یادم هست به‌سختی توانستم از اینستاگرام، فیس‌بوک، یوتیوب و دیگر اپلیکیشن‌های سرگرم‌کننده دل بکنم و «مرگ ایوان ایلیچ» اثر لئو تولستوی را بخوانم.

«مرگ ایوان ایلیچ» داستانی غم‌انگیز و جذاب است. زندگی آدمی را برای ما قصه می‌کند که از جایی شروع می‌شود، بالغ می‌شود، به اوج می‌رسد و بعد به کهولت می‌رسد. روزهایی از راه می‌رسد که زندگی دیگر نه‌تنها خسته‌کننده، بلکه تنفر‌برانگیز است. روزهایی که او از زنش، که روزی معشوقه‌اش بود، بدش می‌آید. از حرف‌هایی که از زبان همسرش می‌شنود، بدش می‌آید. از حس ترحمی که خانواده و فرزندانش به او دارند، متنفر می‌شود. روزهایی که در بستر بیماری به سر می‌برد و لحظات را می‌شمارد تا مرگ سراغش را بگیرد و در چشم‌به‌هم‌زدنی او را از این جهان برباید.

در این روزها که در انتظار مرگ می‌گذرد، همه‌چیز برایش تنفر‌برانگیز است: جملاتی که به قصد ترحم از زبان دخترش بیرون می‌آید؛ جملاتی که درباره‌ی حالش سؤال می‌کند و از اینکه او درد می‌کشد غمگین است. روزهایی که او دیگر قدرتش را از دست داده و مثل روزهای جوانی‌اش نیست که همه‌چیزش هیبت خاصی داشت و آدم‌ها را به احترام گذاشتن وامی‌داشت؛ حرف‌هایش، قدم‌هایش و فعالیت‌هایش همه هیبت به‌خصوصی داشت و می‌توانست او را مثل یک ابرقهرمان در جمع بنمایاند. اما او حالا در بستر بیماری افتاده و طاقت مقابله با دردی را که سر ساعت سراغش می‌آید، ندارد…

خواندن این کتاب برای خواننده درسی بزرگ است. اما خواندنش زمانی ممکن است که آدم به خواندن عمیق و طولانی عادت داشته باشد. جهان امروز بیشتر شبیه مرگ عادت به عمق و ژرفاست؛ ما در جهانی زندگی می‌کنیم که همه‌ی‌ ما در حال تغییر عادت هستیم. دنیای امروز بیشتر کوتاه و خلاصه است و عادت‌ها نیز به همین سمت، یعنی خلاصه‌کردن، در حرکت‌اند. ما همه‌چیز را خلاصه می‌خواهیم. کتاب، سخنرانی، نتیجه و همه‌چیز را دوست داریم در چند سطر کوتاه باشد تا از ضایع شدن وقت ما جلوگیری شود.

بعد از ختم آن کتاب، درجا تصمیم گرفتم کتاب دیگری را شروع کنم تا شاید بتوانم با آنچه شبکه‌های اجتماعی به خوردم می‌دهد، مقابله کنم. یا شاید لحظه‌ای از آن‌ها فرار کنم و خودم را درگیر خوانش عمیق کنم.

«۱۹۸۴» اثر جورج اورول را شروع کردم و چند صفحه‌ای را نیز ادامه دادم. کتابی که با این جمله‌هایش آدم را تشویق می‌کند که حتماً آن را بخواند، چون چیزی برای گفتن دارد:

«جنگ صلح است. آزادی بردگی است. نادانی توانایی است.»

اما تمام تقلایم در همان چند صفحه ختم شد. عصر حاضر، با تمرکز بر اقتصاد توجه، همواره نگاه‌های ما را از چیزی به چیز دیگر می‌دزدد. اقتصاد توجه در قالب شبکه‌های اجتماعی ما را امان نمی‌دهد به کتاب فکر کنیم، کتاب بخوانیم و عادت‌های قدیمی‌ خود را زنده نگه داریم. دیگر کمتر بحث می‌کنیم و می‌خوانیم و بیشتر به دوپامینی که از شبکه‌های اجتماعی می‌گیریم، اعتیاد پیدا کرده‌ایم. اینستاگرام، شبیه مواد اعتیادآور، ساعت‌های باارزشی از زندگی‌ِ ما را قورت می‌دهد. پادکست‌ها و ویدیوهای یوتیوب همواره در کمین‌اند تا آنچه را دوست داریم، به کمک الگوریتم به خوردمان دهند و نگاه ما را از اهداف ما، که شاید یکی از آن‌ها خواندن کتاب باشد، بگیرند.

چت‌جی‌پی‌تی و انواع هوش مصنوعی نیز درجا آماده‌اند تا همه‌چیز را خلاصه و آن‌گونه که دوست داریم در اختیار ما قرار دهند. ربات‌های خلاصه‌ساز که با آن‌ها می‌شود تمام کتاب ۳۱۸صفحه‌ای جورج اورول را در یک صفحه خلاصه کرد؛ پس چه نیازی است که کل همان کتاب را بخوانیم؟

زمان زیادی است که با جورج اورول و کتاب «۱۹۸۴» خداحافظی کرده‌ام. آخرین جمله‌ای که از او یادم هست، همان بود: «نادانی توانایی است…»

حالا دارم به نوشته رز هوروویچ فکر می‌کنم. او مدعی است که جامعه آمریکا در اثر از دست دادن عادت به خواندن عمیق، دارد به شکلی از اشکال توانایی خوانش را از دست می‌دهد. جامعه‌ای که عصر باسوادی را تجربه کرده است. دانشمندان فوق‌العاده‌ای داشته است که توانسته‌اند نقش بزرگی در جهان ما بازی کنند. حالا عصر پساسوادی دارد باعث می‌شود قدرت خوانشش را از دست بدهد.

به این فکر می‌کنم که بر سر ما چه می‌آید؟ ما که در عصر باسوادی‌ِ خود بی‌سواد بودیم. در اوج روزهایی هم که باید می‌خواندیم، فقط فیصدی ناچیزی از جمعیت ما سواد خواندن و نوشتن داشتند. حالا که یک بار دیگر طالب حاکم شهر ماست، مقداری او در ترغیب به بی‌سوادی ما را کمک می‌کند و مقداری هم شبکه‌های اجتماعی فضا را ویران‌گر می‌سازد. از سوی دیگر، انواع هوش مصنوعی در خلاصه‌خوانی ما را کمک می‌کنند تا دیگر زحمت نکشیم. لقمه آماده است و حالا باید دید بر سر ما چه خواهد آمد.

ما که در رتبه‌بندی سواد در هیچ جای دنیا نیستیم و نبوده‌ایم…

شما چه فکر می‌کنید؟

دیدگاه‌ها (0)

ارسال دیدگاه

10000